Polonia – Apoteoza Polski zakutej w kajdany
Aleksander Sochaczewski nadał dwa tytuły swojemu dziełu, ostatniemu w syberyjskiej kolekcji, Polonia i Apoteoza Polski zakutej w kajdany. Obraz ma symboliczną i bardzo emocjonalną wymowę. Centralną postacią jest kobieta, która symbolizuje Polskę pod zaborami, skutą kajdanami. Jej twarz jest pełen tęsknoty i zadumy. Obok niej znajdują się dwie postaci – dwa pokolenia biorące udział w walce o wolność Polski.
Bardzo ciekawie o obrazie opowiada historyk Michał Cieślak z Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej. Polonia wraz z ponad 120 obrazami Aleksandra Sochaczewskiego jest stałą ekspozycją na Cytadeli.
Starzec z pochyloną głową, reprezentuje naród pogrążony w cierpieniu, który już swoją ofiarę na rzecz wolności złożył. Tuż za nim młody człowiek – kolejne pokolenie i nadzieja na przyszłość, na kontynuację walki o niepodległość. Młodzieniec trzyma miecz, symbol walki i odwagi. To alegoria młodości i nadziei, spogląda w przyszłość, osłaniając oczy przed światłem. Wypatruje nadchodzącej przyszłości, wizji lepszych czasów, które są jeszcze trudne do dostrzeżenia, ale już widać „jutrzenkę nadziei”. Młodzieniec reprezentuje również nowe idee i zmiany, które niosą młodzi ludzie, gotowi do działania i poświęceń dla swojego kraju. Kontrastuje ze starcem, który symbolizuje przeszłość i doświadczenia narodu, podczas gdy młody mężczyzna – przyszłość i nadzieję na zmianę. Za całą trójkę powiewa polska flaga.
Po drugiej stronie w tle widać śnieżny, płaski krajobraz i wielobarwny horyzont nieba. Na pierwszym planie widać kurhan, który symbolizuje już złożone, w walce o niepodległość, ofiary. Na szczycie, pod krzyżem, siedzi zatopiona w zadumie postać. Daleko w tle, widać szereg postaci, które oddalają się w nieznanym kierunku – to zesłańcy syberyjscy. Trzy kruki rozdziobujące kolejną ofiarę, symbolizują trzech zaborców. Krajobraz jest pusty i wygląda na spustoszony, co może odnosić się do zniszczenia kraju w wyniku podbojów i zaborów, zaś jasne i ciemne pasma nieba mogą symbolizować zmienne losy kraju. Zachodzące słońce może sugerować koniec pewnego okresu w historii Polski, ale także nadzieję na nowy, lepszy dzień.
To obraz, któremu trzeba przyjrzeć się z bliska, to pełen symboli i emocji przekaz, który wyrażał uczucia ówczesnych Polaków. Sochaczewski zawarł w nim wszystko co najważniejsze: historię, religię, tradycję, poczucie smutku, ale i woli walki i nadziei na odzyskanie niepodległości. Pamiętajmy, że malował wszystkie swoje obrazy na emigracji i chciał je pokazywać na świecie – i pokazywał jako wyraz artystycznego sprzeciwu wobec sytuacji politycznej Polski. Polskich odbiorców chciał poruszyć i zjednoczyć w poczuciu narodowej tożsamości i dążenia do niepodległości. I w końcu się udało, kilkanascie lat po namalowaniu Polonii, Polska odzyskała niepodległość. Jednak Sochaczewski do Ojczyzny nigdy nie wrócił. Po wielu latach wróciły jego dzieła, które opowiadają o tych trudnych czasach.