Mikołaj Czernyszewski (1828- 1889)- rosyjski filozof, pisarz, publicysta o przekonaniach socjalistycznych – stał się symbolem walki o sprawiedliwość społeczną w Rosji XIX wieku. Czernyszewski zyskał sławę jako krytyk literacki i publicysta. Jego prace często krytykowały społeczną niesprawiedliwość i promowały idee równości. Czernyszewski był zwolennikiem racjonalizmu i materializmu. Uważał, że nauka i rozum są kluczem do rozwoju społeczeństwa.
W 1862 r. Mikołaj Gawriłowicz Czernyszewski był dla młodzieży rosyjskiej jednym z najbardziej cenionych inicjatorów. Wydając się kłopotliwym dla przywódców imperialnych, został aresztowany, oskarżony o wystosowanie apelu do chłopów i korespondowanie ze znakomitym Aleksandrem Hercenem, redaktorem „La Cloche”
wspomnienia z PRZESZŁOŚCI PÓŁWIEKOWEJ, B. dybowski, 1913
Jego działalność pro rewolucyjna spowodowała, że został uznany za wroga numer jeden przez władze carskie, aresztowany i zesłany na Sybir. Tutaj właśnie maluje go Aleksander Sochaczewski i umieszcza na portrecie zbiorowym wśród Powstańców Styczniowych i antycarskich konspiratorów – na swoim symbolicznym i monumentalnym Pożegnaniu Europy.
Zaraz po przybyciu na Syberię Czernichewski został przetrzymywany w ścisłej izolacji, władze obawiały się, że sympatia miasta Irkucka… przełoży się na owacje, jak to się ostatnio stało ze słynnym poetą Michałowem. Dlatego pisarz nie był przetrzymywany w warzelniach solnych w Usolii, ale wysłany do kopalni srebra w Ałgaszyńsku. Po latach katorgi wywieziono go jeszcze dalej, do Wilujska; tam wegetował w odosobnionym domku, bez innego towarzystwa niż jego opiekunowie.
Figures d’exiles politiques, A.Sochaczewski, 1897
Na szkicu-legendzie, Mikołaj Czernyszewski oznaczony jest numerem 10. Czy znali się z Sochaczewskim? Być może, bo ze wspomnień znanego odkrywcy i naukowca -Benedykta Dybowskiego, dowiadujemy się, że rosyjski filozof był przez moment w szpitalu w Usolu. Tam właśnie swój wyrok odbywał Aleksander Sochaczewski.
Najwięcej czasu na wygnaniu spędza w Wilujsku. Dzięki publikacji B. Dybowskiego możemy zobaczy c jego miejsce osadzenia.
wspomnienia z PRZESZŁOŚCI PÓŁWIEKOWEJ, B. dybowski, 1913
a) Czernyszewskiego przywieziono do Wilujska
zimą 1871 r., z rozkazem, ażeby go umieścić tam, gdzie był więziony uprzednio „ważny przestępca N. 11.“ (J ó z e f a t Ohryz k o). Ten „przestępca” był już wtedy w Jakucku. Więzienie Ohryzki w Wilujsku nosiło nazwę „Polskij kazama t”,składało się z dużej sali, z czterech pokoi, korytarza i składziku. …Czernyszewski tak opisuje swoje mieszkanie „Wszystko tu schludne i najzupełniej ciepłe. Powodem dlaczego mam tak obszerne pomieszczenie jest to, że dom cały stoi pustką i gdybym nie był tu zamieszkał, byłby stał nadal pusty” …
b) Cały dzień mógł Czernyszewski przebywać poza
domem, na noc musiał wracać do mieszkania. Dla dozoru
nad nim, przeznaczono dwóch kozaków i żandarma, którzy śledzili każdy krok jego, lecz z daleka.
c) Czernyszewski korespondował z rodziną, ale każdy list przechodził przez cenzurę gubernatora Jakuckiego. Odbierał posyłki, książki i czasopisma, które także kontroli władzy podlegały.
d) Na utrzymanie dostawał od rządu z początku 12, następnie 17 r. i 20 kop. na miesiąc. Od rodziny odbierał posyłki pieniężne. Za stół płacił około 10 r. miesięcznie; gotowała mu obiady żona popa wilujskiego.
Napisał wówczas wiele książek, które odegrały dużą rolę w rodzącym się ruchu przeciwko caratowi. Jego uwięzienie wywoływało głosy sprzeciwu w Europie.
Podjęto kilka prób jego wyzwolenia, ale udało się tylko sprawić, że jego niewola stała się jeszcze bardziej doskwierająca.
Figures d’exiles politiques, A.Sochaczewski, 1897
Międzynarodowy Kongres Literacki skierował wówczas petycję do cara, dzięki czemu po dwudziestu latach wygnania opuścił Syberię, aby odbyć staż w pobliskim Astrachaniu. Złamany na ciele i umyśle, marniał tam przez kolejne sześć lat, a w 1889 roku pozwolono mu pojechać i umrzeć w Saratowie, swoim rodzinnym mieście.