Znany odkrywca, geolog, geograf – Aleksander Czekanowski jest kolejnym bohaterem symbolicznego obrazu Pożegnanie Europy, na którym A. Sochaczewski namalował zesłanych Powstańców Styczniowych stojących na granicy Europy i Azji. Postać odkrywcy jest dobrze widoczna wśród tłumu.
Na szkicu do obrazu widoczny jest pod numerem 28. Czy kiedykolwiek spotkali się z malarzem? Obaj zostali zesłania, ale w różne rejony Syberii, a ich konwoje wyruszyły z innych miejsc. Czy spotkali się gdzieś po drodze na Sybir, czy potem w Irkucku? To nie jest jasne. Jednak Sochaczewski umieścił portret badacza Syberii na swoim obrazie.
Aleksander Czekanowski (1833-1876) – urodził się na Wołyniu, studiował medycynę na kijowskim uniwersytecie. Pasjonował się jednak naukami przyrodniczymi i geologią.
Jeszcze przed Powstaniem Styczniowym, na uniwersytecie w Dopracie – gdzie studiował mineralogie, poznał innego znanego odkrywcę – Benedykta Dybowskiego, obaj wzięli udział w wydarzeniach z 1863 roku. Obaj też, jako zesłańcy, mieli się później spotkać na Syberii.
Już po wybuchu powstania w Królestwie, dostałem polecenie sprawdzić osobiście, w jakim stanie znajdują się przygotowania do nastąpić mającej ruchawki na Rusi. Miałem zwiedzić Żytomierz, Kijów, Białocerkiew i Kamieniec.
wspomnienia z przeszłości półwiekowej, B. Dybowski, 1913
…Wybrałem się zaopatrzony w najlegalniejszy paszport, a zarazem
z dokumentami ze strony władz narodowych, adresowanymi do wszystkich komisarzy, czynnych w owych stronach.
…W Kijowie miałem kolegów: Konstantego Jeleńskiego, do którego pisałem, że przybywam do Kijowa, następnie dr. Gustawa Rupniewskiego i dra Czekanowskiego.
… Ulokowawszy tymczasowo rzeczy moje u woźnego przy gabinecie zoologicznym poszedłem z Konstantym do mieszkania Aleksandra Czekanowskiego, kolegi mego z Dorpatu, niezmiernie zdolnego człowieka, on wtedy zajmował prywatną posadę w zarządzie budowy telegrafów; zastaliśmy tam grono maturzystów.
Właśnie w związku z tym mieszkanie Czekanowskiego było punktem kontaktowym dla Powstańców Styczniowych został on aresztowany przez władze carskie, osądzony i skazany na 20 lat zesłania na Syberię. Po kilku latach katorgę złagodzona mu na nakaz osiedlenia w okolicy Irkucka – w Paduniu, gdzie pracował ciężko u okolicznych chłopów.
Aleksander Sochaczewski opisywał, że Czekanowski, nawet w tak ciężkich warunkach, cały czas prowadził prace badawcze.
Czekanowski, polski uczony profesor, prowadził badania geologię nawet na wygnaniu, gdzie dzięki interwencji wielu towarzystw naukowych, zarówno z Rosji, jak i z zagranicy, uzyskał pewną swobodę ruchu.
figures d’exiles politiques, a. sochaczewski, 1897
Tu na zdjęciu z innymi syberyjskimi badaczami. Z Benedyktem Dybowskim współpracował i nawet razem, przez pewien czas, udało im się mieszkać i prowadzić badania. Razem przeprowadzili też ekspedycję.
Z terenów Syberii, w tym okresie, najsłabiej poznane były obszary leżące na północy, w dolnym biegu wielkich rzek syberyjskich. Dla uzupełnienia obrazu budowy geologicznej Wyżyny Środkowosyberyjskiej Czekanowski postanowił wykonać obserwacje i na tych, dziewiczych pod względem badań naukowych obszarach. Przy poparciu F. Szmidta uzyskał w Rosyjskim Towarzystwie Geograficznym zatwierdzenie planów i środki na organizację wypraw badawczych. W latach 1873-1875 poprowadził trzy takie wyprawy, przy tym dwie pierwsze finansowało Towarzystwo, trzecią zrealizował na własny koszt. Trasy wypraw prowadziły dolinami rzek Dolna Tunguzka, Oleniok i Lena i wyniosły łącznie ponad 25 000 km. Wraz z niewielką, paruosobową grupą towarzyszy i pomocników, Czekanowski częściowo płynąc na łodziach, a częściowo podróżując lądem, wierzchem lub saniami zaprzężonymi w reny, wykonywał podstawowe badania fizjograficzne, pomiary i zdjęcia kartograficzne oraz gromadził okazy geologiczne, botaniczne i zoologiczne. Praca przebiegała w bardzo trudnych warunkach.
MUZEUM geologiczne w warszawie
Z.A. Węgłowski, 1899
Badał …północną Syberię; przeprowadził ekspedycję…
figures d’exiles politiques, a. sochaczewski, 1897
Sam, tylko ze swoim psem, bez środków do życia, można sobie wyobrazić, jaką nieustraszoność musiał wykazać; w tych opuszczonych regionach, miał za towarzystwo tylko swojego wiernego przyjaciela, obarczony skromnym bagażem i kilkoma niezbędnymi narzędziami. Gdy ta wyprawa, uwieńczona jego wielkimi odkryciami , w której tak wiele cierpiał z powodu zimna i głodu, dobiegła końca, miał za sobą ponad dwadzieścia lat wygnania.
A.Czekanowski zmarł w 1976, jak pisze mu współcześni, popełnił samobójstwo. Zostawił po sobie ogromną spuściznę naukową z różnych dziedzin:
- Odkrycia geologiczne: Czekanowski przeprowadził wiele ważnych badań geologicznych. Jego prace dotyczyły między innymi struktury geologicznej Syberii. Był jednym z pierwszych, który szczegółowo zbadał ten obszar, dostarczając cenne informacje o jego geologii.
- Pionier paleontologii: Jest również uznawany za jednego z pionierów paleontologii. Jego odkrycia skamieniałości na Syberii przyczyniły się do rozwoju tej dziedziny nauki. Znaleziska Czekanowskiego pomogły naukowcom lepiej zrozumieć prehistoryczne życie na ziemi.
- Botanik i przyrodnik: Oprócz geologii i paleontologii, Czekanowski miał też znaczący wkład w botanikę. Badał flory Syberii, co przyczyniło się do wzbogacenia wiedzy o tej dziedzinie. Jego zbiory roślin i opisy fauny syberyjskiej były bardzo cenne dla naukowców.
- Dziedzictwo naukowe: Wkład Czekanowskiego w naukę jest niezaprzeczalny. Jego prace były podstawą dla wielu późniejszych badań.
Na jego cześć nazwano pasmo górskie na Syberii między rzekami Leną i Oleniok – Góry Czekanowskiego, a także kilka gatunków roślin i zwierząt, w tym rodzaj wymarłych roślin okresu jurajskiego.