Helena Petronela Majewska, po mężu Kirkor (1828-1900) – aresztowana i skazana jako więźniarka polityczna, za udział w Powstaniu Styczniowym, a dokładniej za ukrywanie jego przywódcy i stojącego na czele Rządu Narodowego- Romualda Traugutta.
Wiedziała p. Kirkorowa. że postawiono ją na straży czegoś dla powstania nader ważnego – to w bardzo ogólnych wyrazach zakomunikował jej Wacław Przybylski.
Warszawa w Pamiętnikach powstania styczniowego: Romuald traugutt i jego dyktatura, m.dubiecki, oprac. 1965
Helenę Kirkorową sportretował Aleksander Sochaczewski na obrazie namalowanym po powrocie z zesłania, pokazuje twarz kobiety, którą zapamiętał podczas ich syberyjskiej zsyłki. Połączył ich los – oboje zostali zesłani do Usola Syberyjskiego. Bohaterka jego portretu była atrakcyjną kobietą, aktorką, występowała na deskach teatru – najpierw wileńskiego. Tam poznała pierwszego męża, krytyka teatralnego – Adama Kirkora. Małżeństwo jednak nie przetrwało.
Powszechnie znany, trwający kilka lat jej romans z poetą W. Syrokomlą spowodował rozstanie z mężem i przeniesienie się M. w 1857 do Krakowa, gdzie od 5 II 1858 zaczęła ponownie występować na scenie. W t. krak. cieszyła się ogromnym powodzeniem, grając główne role w dramatach, m.in. Amelię („Mazepa”), Tysbe („Angelo Malipieri”), role tyt. w „Adriannie Lecouvreur”, „Esmeraldzie”, „Jadwidze” A. Przezdzieckiego, w których wyróżniała się wg Estreichera „wielką naturalnością, spokojem i cieniowaniem”. Z zespołem t. krak. wyjeżdżała do 1860 na występy do Poznania (m.in. 1858), Kalisza, Lublina, Łodzi, Piotrkowa. W 1860 wycofała się ze sceny i w poł. tego roku zamieszkała w Warszawie.
encyklopedia teatru polskiego -encyklopediateatru.pl
I tu do jej życia wkracza historia przez duże H. Helena Kirkorowa zaangażowała się w działalności konspiracyjną i niepodległościową jeszcze przed powstaniem styczniowym. U niej ukrywał się Romuald Traugutt i tu pracował dla Rządu Narodowego.
… część pierwszego piętra domu starego o jednym piętrze, oznaczonego nr 1 przy ul. Smolnej „dolnej”, w części miasta cichej, wówczas prawie zamiejskiej, wynajęta została na mieszkanie dyktatora… Wynajmującą była pani Helena z Majewskich Kirkorowa, żona Adama Honorego Kirkora, znanego redaktora Kuriera Wileńskiego i literata Wileńskiego. Kobieta lat średnich, z matką panią Majewska liczącą około 70 lat i z malutkim syneczkiem, Władysławem, zaledwie sześcioletnim. Dwie te kobiety, dziecko, kucharka, młoda Mazurka, Marianna Dąbrowska i ich lokator Traugutt mieszkający za galicyjskim paszportem pod imieniem Michała Czarneckiego agenta handlowego – to jedyni mieszkańcy lokalu odosobnionego. Dom samotny, na odludnej przecznicy, od ulicy nie posiadał wejścia: obok niego i zanim i przednim nie było wcale domów.”
Warszawa w Pamiętnikach powstania styczniowego: Romuald traugutt i jego dyktatura, m.dubiecki, oprac. 1965
Tak wspominał w swoimi pamiętniku Marian Dubiecki, bliski współpracownik Traugutta, który także mieszkał w tym domu. Wspominał też moment aresztowania Dyktatora, choć sam już wtedy przebywał w celi na Pawiaku.
Nie wiem, jak długo czuwał Traugutt wieczorem w dniu tym, gdy smutnymi myślami był przygnębiony, który to dzień stać się miał ostatnim dniem jego dyktatury, ale wiem iż o godzinie 1 w nocy posłyszał bardzo głośne, natarczywe dzwonienie. Udał się do pokoju środkowego i zakołatał mocno do drzwi
Warszawa w Pamiętnikach powstania styczniowego: Romuald traugutt i jego dyktatura, m.dubiecki, oprac. 1965
Kirkorowej mówiąc: po panią przyszła policja. Przerażona kobieta, nie tracąc wszakże nigdy panowania nad soba, pospieszyła odemknąć drzwi główne, u których już od dłuższego czasu dzwoniono. Nie było wątpliwości, iż naszli dom, by kogoś uwięzić. Orszak zbrojny zapytał o lokal pana Michała Czarneckiego i tam wtargnął. Traugutt był w łóżku. Ujrzawszy wchodzących rzekł ze spokojem sobie właściwym: to już.
10 kwietnia 1863 r. carscy żandarmi, po aresztowaniu, przewieźli Traugutta, na Pawiak. Podczas rewizji przy Smolnej nic nie znaleźli, ale Helenę Kirkorową także aresztowano.
W niewielkiej odległości były od siebie piwnice, gdzie trzymano Traugutta, dr Dybka, Kirkorową i mnie. Dnia 19 maja więźniów, którzy mieli jakiś bodaj odległy stosunek z wydziałami Rządu Narodowego – a wszyscy oni przez komisję śledczą zostali zaliczeni do wielkiego procesu Traugutta – przewieziono w rannych godzinach z Pawiaka do Cytadeli. Wieziono ich po dwóch, po trzech i w większej liczbie, w furgonach zakrytych, a jedynie Traugutt oddzielnie był więziony.
Warszawa w Pamiętnikach powstania styczniowego: Romuald traugutt i jego dyktatura, m.dubiecki, oprac. 1965
Przez sąd wojenny zostali skazani na śmierć: naczelnik Romuald Traugutt oraz członkowie Rządu Narodowego: Jan Jeziorański, Rafał Krajewski, Józef Toczyski, Roman Żuliński . Inni, wśród nich Helena Kirkorowa – pozbawioną wszelkich praw, skazani zostali na zsyłkę i ciężkie roboty. Helena otrzymała wyrok 8 lat ciężkich robót. 10 sierpnia 1864 – wraz z 50. ciorgiem innych zesłańców, wśród nich byli także współoskarżeni w procesie Traugutta i Rządu Narodowego, w tym wspomniany Marian Dubiecki, wyruszyła w wielomiesięczną drogę na Sybir.
Helena Kirkorowa trafiła do Usola, koło Irkucka, ponad 6,5 tysiąca kilometrów od Warszawy. Warto dodać, że społeczność zesłańców była tam duża, bo około 300-400 osób, ale więźniarek politycznych było tylko cztery (pojawia się też czasami piąte nazwisko) – wszystkie aresztowane w Warszawie. Tak w skrócie opisuje w swoich wspomnieniach Wacław Lasocki – Helenę Kirkor.
Nigdy jej jednak nie zapomniano skandalu miłosnego, romansu, ze wspomnianym wyżej Ludwikiem Kondratowiczem- poetą, czyli Włodzimierzem Syrokomlą. Nawet na Syberii echa skandalu nie ucichły i napiętnowały ją.
W Usolu przebywali zasadniczo zesłańcy z rodzinami…. Była też wśród wygnańców głośna aktorka Majewska, potem Adamowa Kirkorowa, znana ze stosunku miłosnego z Władysławem Syrokomlą. W Usolu dowiedziała się, że jej mąż, redaktor Kirkor przy-stał jej rozwód, wobec czego Majewska zapomniała o swym Syrokomli i w te pędy wyszła za mąż za p. Antoniego Pióro z Białorusi. Próbowała też szczęścia na scenie w Irkucku, Agaton Giller zapewnia wszakże, że ją wygwizdano. Fertyczna ta osoba była wszakże żarliwą patriotką, w jej to mieszkaniu ukrywał się przez czas dłuższy dyktator Traugutt.
Na WOZIE i pod wozem, w.CZETWERTYŃSKI, 1939
Większość przebywających w Usolu kobiet, należała do rodzin zesłańców, zdecydowała się dobrowolnie towarzyszyć im na zsyłkę. Wacław Lasocki, który znał wielu zesłańców i udzielał się, wraz z małżonką, towarzysko zauważył, że więźniarki polityczne trzymały się na uboczu „głównego nurtu”.
Helena Kirkorowa, dzięki carskiemu manifestowi-amnestii miała skróconą karę do 4 lat ciężkich robót, a później zezwolono jej na osiedlenie w Irkucku. Wyszła za mąż za Antoniego Pióro-Dębińskiego, wróciła z zesłania. Zmarła w Witebsku, nie doczekawszy niepodległości, w 1900 roku.
Historia Heleny Kirkorowej jest niesamowita, przeplatają się w niej wątki najważniejszych wydarzeń historycznych i osobiste. Nie dziwi więc, że historia portretu też nie jest zwykła. Aleksander Sochaczewski sportretował Helenę Kirkorową, dzieło powstało już po powrocie artysty z zesłania, a więc od kontaktu z Kirkorową minęło około 30 lat. Datowanie obrazu, może mylić, sugerując, że jest to wizerunek właśnie z 1890 r, gdy Sochaczewski malował swoich bohaterów, których pamiętał jeszcze z czasów zesłania. Do przypomnienia wizerunków, bo stworzył całą galerię portretów zesłańców, służyły mu szkice prawdopodobnie zrobione jeszcze w Usolu. Obraz Portret Heleny z Majewskich Kirkorowej, zesłanki syberyjskiej został włączony do kolekcji syberyjskiej Aleksandra Sochaczewskiego, która jest stałą ekspozycją Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej dopiero w 2016 r. Wtedy bowiem odkupiono go od prywatnej osoby.
Historia toczy się jednak dalej, w 161 rocznicę Powstania Styczniowego upamiętniono Helenę Kirkorową w sposób szczególny – jej nazwiskiem nazwano alejkę w Parku Traugutta. Obok jej nazwiska pojawiła się 2 inne : Józefy Anny Gudzińskiej i Marii Ilnickiej.
O kobietach bohaterkach obrazów Aleksandra Sochaczewskiego zobaczycie więcej na kanale filmowym You Tube: aleksander sochaczewski malarz.