Jakub Gieysztor był znaczącą postacią w powstaniu styczniowym, a także później na zesłaniu w Usolu. Zesłano go w to samo miejsce, co malarza Aleksandra Sochaczewskiego do usolskiej warzelni soli. Nic dziwnego, że ten bohater został uwieczniony na obrazie Pożegnanie Europy i szkicu do niego.
Jakub Gieysztor urodził się 18 kwietnia 1827 roku w powiecie kowieńskim. Był polskim księgarzem, publicystą i pamiętnikarzem. Jego ojciec, Stanisław, był członkiem powstańczego komitetu kowieńskiego w 1831 roku. Jakub Gieysztor ukończył Instytut Szlachecki w Wilnie, a następnie studia prawnicze na petersburskim uniwersytecie.
Bo, zaprawdę, dla mnie Ojczyzna była wszystkiem! Przyjąłem z pod serca matki z krwią ojca miłość rodzinnej ziemi.
pamiętniki jakóba gieysztora z lat 1857-1865, J. Gieysztor, 1913
…Małym dzieciakiem marzyłem już o Ojczyźnie, w szkołach garnąłem do siebie współkolegów uczyłem ich wierszy i śpiewów.
…Szerzyłem wstręt do …..slużalstwa , sam lgnąłem do starszych, którzy dali się poznać jako zasłużeni synowie Ojczyzny, a skwapliwie słuchając ich słów i rad, w swej piersi głowie, przetwarzałem je na własne.
Był wielkim patriotą, ale przeciwnikiem powstania. Przyjaźnił się jeszcze podczas studiów z Zygmuntem Sierakowskim – przyszłym dowódcą powstania styczniowego. Jak pisał w swoich pamiętnikach, bardzo się różnili, ale cel mieli jeden.
W Królestwie Polskim wybuchło powstanie. Wieść ta raziła mnie jak grom. Ani przedtem,a nipo tem, nigdy największe osobiste nieszczęścia takiego wpływu na mnie nie wywarły. Dwa dni nie wychodziłem
pamiętniki jakóba gieysztora z lat 1857-1865, J. Gieysztor, 1913
z mieszkania; w głowie mieszało się; serce ścisnęło dziwnym niepokojem; cała nić przewodnia rzywota zerwana, jakby się człek na nowo rodził, lecz ten nowy świt nie miał już uroku, żadna nadzieja nie rozświetla przyszłości.
…Zaprawdę ,wielu ludzi myślących, i ja sam oddawna wiedziałem, że pomimo pracy rozumnej, pchnięci siłą uczucia, idziemy drogą, wiodqcą do wybuchu.
Mimo, że nie popierał idei walki zbrojnej do powstania przystąpił.
Po wybuchu powstania styczniowego w 1863 roku, został prezesem Wydziału Zarządzającego Prowincjami Litwy. 31 lipca 1863 roku został aresztowany, a w 1865 roku skazany na 12 lat ciężkich robót w Usolu. tak opisał go współwięzień i zesłaniec – dr Wacław Lasocki.
Gieysztor Jakób, właściciel ziemski ze Żmudzi, ukończył uniwersytet petersburski w najświetniejszych jego dla Polaków czasach, kolega i przyjaciel Zygmunta Sierakowskiego, Włodzimierza Spasowicza, Aleksandra Oskierki i wielu im współczesnych.
Wspomnienia z mojego życia, W. Lasocki, 1934
Ożywiony najwznioślejszymi uczuciami obywatelskimi i patrjotycznymi, dał przekonaniom swym świadectwo, biorąc czynny i skuteczny udział w przeprowadzeniu uwłaszczenia włościan na Litwie i Żmudzi, a następnie w swem zachowaniu się wobec wypadków 1863 roku. Największy przeciwnik powstania przed jego wybuchem, uznał on za swój święty obowiązek stanąć w pierwszych szeregach organizacji, skoro wybuch nastąpił. Pomimo iż był jednym z członków Wydziału Litewskiego Rządu Narodowego, dla braku dowodów został tylko wywieziony administracyjnie do Ufy. Skutkiem wszakże zeznań więźniów, powrócono go do Wilna i stawiono przed komisja śledczą i sądem wojennym, który skazał Gieysztora na karę śmierci.
Aleksander Sochaczewski tak opisywał losy Jakóba Gieysztora w swoim wstępie do brukselskiej wystawy:
Aleksander, który znał Murawiewa, nie wysłał mu żadnej wiadomości, ale posłał swojego adiutanta, który dostarczył formalne rozkazy oszczędzenia Gieysztora.
Figures d’exiles politiques, A.Sochaczewski, 1897
Wysłany do kopalń, ten pozostał najlepszym z towarzyszy, człowiekiem o wielkim i charytatywnym sercu, jakim zawsze był.”
Aleksander Sochaczewski namalował go jeszcze na jednym obrazie – Jutrznia, Poranek w kopalni. Rozpoznawalnych jest tylko kilkoro zesłańców- Powstańców Styczniowych, w pierwszym planie Józef Kalinowski (późniejszy święty i patron Sybiraków), w dalszym planie Jakub Gieysztor. Na obrazie widać więźniów skazanych na prace katorżniczą, którzy zaczynają kolejny dzień kategorii od pobierania narzędzi.
Z kolei dr Wacław Lasocki w swoich wspomnieniach, krótko opisał jego pobyt w Usolu.
Udając się na wygnanie, pozostawił w kraju żonę i kilkoro drobnych dzieci. W Usolu nabył własną chałupę, w którego mieszkani wspólnie z Józefem Popowskim. Człowiek to większej miary społecznej, gorący patriotą, odznaczał się przytem wygórowaną prawością i uczynnością w życiu prywatnym, ale gwałtowny, namiętny, srogi w sądach o innych i mimowolnie uprzedzający się, co było źródłem niejednej przykrości w stosunkach codziennych.
Wspomnienia z mojego życia, W. Lasocki, 1934
Po trzech latach przeniesiono go do Irkucka, gdzie handlował obuwiem. W 1872 roku otrzymał zezwolenie na powrót do kraju i zamieszkał najpierw w Suwałkach, a potem w Warszawie. W latach 1880–1882 był radcą w Dyrekcji Głównej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, a w 1882 roku otworzył księgarnię antykwaryczną. Był także autorem obszernych pamiętników, które stanowią cenne źródło do historii lat 1857–1865.
Zmarł 15 listopada 1897 w Warszawie, gdzie pochowany jest na Cmentarzu Powązkowskim.